Yer qabığında baş verən ehtizasi hərəkətlər və Yer qabığının geokimyəvi mühit tipləri arasındakı qarşılıqlı əlaqələr

Отправлено 30 нояб. 2015 г., 5:37 пользователем Murad Nabibekov   [ обновлено 30 нояб. 2015 г., 5:38 ]











Hüseyn MUSTAFABƏYLİ,

AMEA Şəki Regional Elmi Mərkəzi
"Landşaftşünaslıq" şöbəsinin rəhbəri,
geologiya-mineralogiya üzrə fəlsəfə doktoru


Müxtəlif fiziki və kimyəvi göstəricilərə malik olan turş, qələvi, neytral hipertonik, hipotonik və s. mühitlərin uyğun geodinamik rejimlərlə qarışıqlı əlaqələrinin araşdırılması tektoniki cəhətcə bir-birindən fərqlənən tektoniki-maqmatik struktur, forma, örtük, çatlar, dərin yarılmalar və çökəkliklərdə kimyəvi elementlərin oksidləşmə-reduksiya potensiallarının təsiri ilə yaranan enerji ilə bağlı olduğunu göstərir. Bu qanunauyğunluqların davamı olaraq  məqalədə geokimyəvi mühitin göstəricisi rolu oynayan makro kimyəvi elementlərdən Fe, Ca, C, Mg, Na və K-un yüksək fon miqdarlarının yer qabığında baş verən tektoniki ehtizas tiplərinə olan təsirinin araşdırılmasına həsr edilmişdir.

Geokimyəvi rayonlaşma, geokimyəvi anomaliyalar, geokimyəvi əlamətlər, geokimyəvi sədlər, geokimyəvi rejim, geokimyəvi fon və s. haqda olan biliklərin geodinamik proseslərdə oynadığı rol və qarşılıqlı əlaqələrin tətbiq olunması nəticəsində geokimyəvi qanunauyğunluqların geodinamiki proseslərdə oynadığı praktik rolun öyrənilməsinə aid olan elmi mülahizələr davamlı surətdə artır.

Maqmadan ayrılan yüksək temperaturlu yüksək təzyiqli su buxarlarının sıxılmasından yaranan, habelə dərin qatların metamorfik suxurlarinda toplanan hidrotermal məhlullar K, As, F, Cl, və s. elementləri ilə zənginləşirlər. Geodinamiki rejimlərin müxtəlifliyindən asılı olmayaraq K-elementinin yaratdığı geokimyəvi mühit dinamiki, F-ün yaratdığı geokimyəvi mühit tektoniki rejimlərə uyğun gəlir.

Dünya okeanı və atmosferdə oksigen elementinin miqdarının geoloji tarix ərzində artması okean sularında və həm də çöküntülərdə Fe və S elementlərinin paylanma, yayılma və toplama qanunauyğunluqlarına təsir göstərmişdir. Bu qanunauyğunluqlar regional tektoniki xətt qırılmalarının və tektonik gərginlik sahələrinin mövcudluğu, tektonik strukturların növləri, tektoniki formalar- fleksura, qırışıq, kümbəz, çökək və s., həm də tektoniki təmas zonaları, tektoniki çatlar və  örtüklər timsalında özlərini biruzə verirlər. (Белоусов В.В., 1976) Fərqli geotektoniki mühitləri əhatə edən və geodinamik rejimləri ifadə edən bəzi struktur, mineraloji və geokimyəvi əlamətlərin təhlilinin platforma-geosinklinal tipli yer qabıqlarında araşdırılaraq tədqiq edilməsi bu məsələlərin kökündə daha dərin fiziki-kimyəvi proseslərin durduğunu göstərir. Elə bu səbəbdən də məqalədə geodinamik rejimlərin müxtəlif tiplərinin hər birinin özünəməxsus erozoin proseslərlə səciyyələnən sedimentasiya ərazi hövzələrində təmsil olunması və onlarla əlaqədar ilkin geokimyəvi mühit tiplərinin də mövcudluğu hipotetik olaraq qəbul olunmuşdur. Kimyəvi elementlərin formalaşdırdıqları geokimyəvi mühitlərə uyğun gələn məhlul tipləri platforma və geosinklinal qırışıqlarda özlərinə məxsus şəkildə qlobal geoloji prosseslərin bərqərar olmasına şərait yaradır və onlar da yer qabığının ümumi ehtizasi hərəkətləri ilə əlaqəli şəkildə inkşaf edir. Bütün bu proseslər kimyəvi elementlərin miqrasiyası–istilik və kimyəvi potensial qradiyentlərinə uyğun olaraq baş verir.  

1. Geokimyəvi mühitlər.

Bəzi kimyəvi elementlərin yaratdıqları geokimyəvi mühitlərin zaman və məkan qanunauyğunluqlarına uyğun surətdə araşdırılaraq öyrənilməsi geokimyəvi zonallıqların müəyyənləşdirilməsi, geokimyəvi anomaliyaların yaranması  geoloji fəallaşma proseslərinin– vulkanik, tektonik, diffuzyon, adsorbsion, oksidləşmə və bərpaolunma, filtrasion hidrodinamiki amillərdən asılı olaraq tədqiq olunması geokimya elminin rasional xəttini təşkil edir. Əksər kimyəvi elementlərin nüvələri sərbəst neytronları asanlıqla qəbul edə bilirlər. Hətta aşağı kinetik enerji imkanlarında kimyəvi elementlər neytronları qəbul edərək daha gərginlikli (həyəcanlanmış) vəziyyətə düşürlər. 

Geokimyəvi mühitləri müəyyən edən əsas elementlər– Fe, C, K, S, Na,Ca, K, Mn, Mg, Р və F hər biri özlüyündə bir çox orta klark göstəricilərinə məxsus tipomorf elementləri də özləri ilə assosiasiyalarda birləşdirərək geokimyəvi mühiti daha da yetkinləşdirir. Belə kimyəvi elementlərdən bəzilərinin– Ba, Sr, Cl, Zr, Rb və s. miqrasiya xüsusiyyətləri faydalı qazıntı yataqların axtarışında və əksər geoloji proseslərin genetik xüsusiyyətlərinin qiymətləndirilməsində də istifadə edilir. Məsələn, Mn–elementi, həm geokimyəvi mühiti formalaşdıran və həm də geotektoniki tsikllərin hərəkətə gəlməsində mühüm rol oynayan komponent kimi iştirak edir.

Geokimyəvi mühitlərin hər biri özlərinəməxsus maye məhlullar vasitəsi ilə səciyyələndirilə bilərlər. Bu məhlul tipləri Mg-lu geokimyəvi mühitdə– hipertonik, F-lu geokimyəvi mühitdə hipotonik, C-lu geokimyəvi mühitdə– turş, Fe-lu geokimyəvi mühitdə bufer, K-lu geokimyəvi mühitdə– qələvi, Na-lu geokimyəvi mühitdə -duzlu, Ca-lu geokimyəvi mühitdə -neytral, S-lu geokimyəvi mühitdə– kolloid məhlul tiplərinin üstünlüyü ilə özünü biruzə verir. Dərinsulu çöküntülərdə də Mn–elementinin C -la birgə toplanması yəqin ki, turş mühitlə əlaqədardır. Buraya həm də Mn elementinin hidrotermal tipli filiz yataqlarına aid olan, məsələn, Filizçay kolçedan-polimetallik yatağının yeraltı sularının tərkibində rast gəlmək mümkündür. Məhlulların təbiətdə fəaliyyəti müxtəlif ərazilərdə və şəraitlərdə baş verən eroziya proseslərinin ayrı-ayrı tipləri ilə də uyğun gəlir. Eroziya tiplərinin yer qabığının geosinklinal və yaxud platforma şəraitlərindən asılı olaraq həm ərazi və həm də fasial mühit dəyişmələri geodinamiki rejimlərin diktəsi altında baş verdiyini qəbul edərək, bu qarşılıqlı əlaqələr aşağıkı şəkildə təqdim etmək olar. (cədvəl №1)

Cədvəl №1

Geokimyəvi mühit, geodinamiki rejimlər, məhlul, sedimentasiya və eroziya tiplərinin, qarşılıqlı genetik əlaqələri.

Geokimyəvi mühit

Geodinamik rejim

Məhlul

tipləri

Sedimentasiya tipləri

Ezoziya

tipləri

Fe ,H,F

qravitasion

turş

korfəz

həllolma

S

tektoniki

kolloid

orogenik

dərininə

Mn

struktur

bufer

biogen

kimyəvi

C

qazbasqılı

neytral

çaybasar

çay

Mg

dinamiki

qələvi

kimyəvi

fəlakətli

O

hidrodinamik

hipotonik

müasir

mexaniki

K,Na,Ca

hidravlik

hipertonik

göl

bioloji

 

. Geokimyəvi mühitlərdən asılı olaraq kimyəvi reaksiyaların növləri də dəyişir. Evtetik ehtizas və flörlü geokimyəvi rejimlərdə əks kimyəvi reaksiyaların gedəcəyi qanunauyğundur. kaliumlu geokimyəvi mühit üçün dönər, manqalıgeokimyəvi mühitdə-oksidləşmə-reduksiya, karbonlu mühitdə aralıq reaksiya, maqneziumlu geokimyəvi mühit üçün isə katalitik kimyəvi reaksiya səciyyəvidir. Enmə zonalarında pH-aşaşı düşür, Mg- elementi H və F-la birgə miqdarca artmağa başlayır.

 Geokimyəvi mühitin geoloji tsikllər üzrə dəyişmələri eyni bir ərazidə müəyyən sıra üzrə bir-birini əvəzlədikdə mineraləmələgəlmə və xüsusilə də filizəmələgəlmə proseslərinin gedişinə şərait yarada bilər. Makroelementlərə və mikroelementlərə nisbətən orta (mezo) elementlərin (0,01%-dən 1 %-ə qədər miqdara malik) yaratdıqları geokimyəvi mühitlər burada daha böyük əhəmiyyət kəsb edirlər. Böyük Qafqazın cənub yamacının yura yaşlı qara gil şistləri içərisində yerləşən mis-polimetal filiz yataqlarının timsalında müəyyən edilmişdir ki,mis filizləşməsi üçün S-C orta (mezo) elementlərinin, Zn və Pb– filizləşməsi üçün isə S-Mn orta (mezo) elementlərinin yaratdıqları geokimyəvi mühitlərin vəhdəti səciyyəvidir.

Kimyəvi mühitlərin ən bariz nümunəsinə eyni torpaq növlərinin fərqli geokimyəvi mühit assosiasiyalarına malik olmaları da misal göstərilə bilər. Məsələn Böyük Qafqazın cənub yamacının dağətəyi torpaqları qonur dağ çəmən torpaq növlərinə aid olsalar da onların əsil növ müxtəlifliyi– kimyəvi mühit assosiasiyalarına görə bir-birindən xeyli fərqlənirlər. Şəki rayonunun dağ ətəklərində Ca–Na–S, Alazan-Əyriçay depresiyasının “qarasov” adlanan torpaqlarında –Ca–Na–Mg və “Acınohur” alçaqdağlığı və “Trut” düzündə isə Ca–Na–K, Sarıca düzünün gillicəli torpaqları isə Al- Na- K assosiasiyasına malik olan geokimyəvi mühitə uyğun gəlir.

2. Kimyəvi elementlərin radiomiqrasiyası

 

Yer qabığında radioaktiv elementlərin miqrasiyası daha çox iri qranit  massivlərinin əmələ gəlməsi ilə əlaqədardır. Qranitlərin yaranması ilə hər dəfə yer qabığında  radoiaktiv elementlərin miqdarı artır, mantiyada isə əksinə azalır. Zaman və məkanca qeyri-bərabər paylanan qranit əmələgəlmə prosesləri tədricən radioaktiv elementlərin differensiasiya etməsi ilə yanaşı həm də xüsusilə U-elementinin yuxarıya doğru qalxaraq ehtizası hərəkətlərin enerji daşıyıcısı rolunu oynayır. Nisbətən yüngül materiala malik olan Si, Al elementləri ilə zəngin qranit maqmasının əksinə dəniz və okeanların dibində yerləşən okean yer qabığının ağır çəkili bazalt kütləsi tədricən aşağı enərək əriyir və mantiya ilə qarışır. Bu kütlə içərisində Fe, Ni, Cl elementlərinin payı daha böyük olduğundan 2-ci mərhələdə şaqüli istiqamətdə U-Fe əvəzolunması baş verir. Həm qalxma və həm də enmə hadisələri planetimizin müxtəlif ərazilərində mövcud geotektoniki strukturlara uyğun olaraq fərqli ehtizasi hərəkətlər tipi ilə müşahidə olunur. (dalğavarı, dövrü, evstatik, epeyrogenik, evtetik geokratik və s.) Okean yer qabıqlarından bazalt kütləsinin mantiyaya qarışması həmin sahələrdə Mg elementinin daha çox toplanaraq yüksək təzyiq sahəsi yaratması ilə əlaqədardır. Həmin ərazilərdən okean yer qabıqları kənarlara doğru itələnir və divergent zonalar yaranır. U–Fe–Mg geokimyəvi mühitlərin bir-birini əvəzləməsi Yer qabığında ehtizası hərəkətlər– ümumi differensiasiya və yer qabığının üfüqi istiqamətdə olan mobil hərəkətləri kimi ritmik mərhələlərə bölünmüş olur. Bütün bu prosseslər nəticəsində Yer qabığının mövcud strukturunun formalaşması baş verir və bu da radiomiqrasiya nəzəriyyəsinə əsasən termodinamiki tarazlığın yaranması ilə səciyyələnir.  

Radioaktiv elementlərin yer qabığında miqrasiyasına birinci növbədə mantiya məhsulları səbəb olsalar da, kosmogen mənşəli çöküntülərdə rast gəlinən radioaktiv Be10 izotoponun rolunu da qeyd etməliyik. Manqanlı, lilli, qlavkonitli çöküntülərdə də radioaktivliyin yüksək olması həmin ərazilərdə radiomiqrasion effekt yarada bilər və nəticədə ona yaxın olan sahələrində radioaktiv miqrasiya prosesi güclənərək uyğun ehtizası hərəkətlərlə özünü biruzə vermiş olar. Kosmiki enerjinin yer səthinə paylanması yəqin ki, coğrafi enliklərlə uzlaşdığından radiomiqrasiya prosesi də yer səthində qurunun sahəsi və onun ilkin geomorfoloji quruluşundan asılı olaraq kosmiki radiomiqrasiyada iştirak etmiş olacaqdır.Nəticədə yer səthi proseslərində C, S və F elementlərinin fəallığı ilə seçilən eyniadlı kimyəvi elementlərin anomaliyaları həmin komponentlərin təsiri ilə yer qabığında tektoniki proseslərin də inkişafına şərait yaradırlar.

Geokimyəvi prosseslərin getməsində maye məhlullar daha böyük praktiki əhəmiyyətə malik olurlar. Geokimyəvi miqrasiya prosesi üçün tələb olunan dərəcədə kimyəvi qarşılıqlı təsirə malik olan və onların yaxınlaşmasını təmin edən, molekulların yerdəyişməsi üçün əlverişli şəraitin yaranması daha çox məhz maye məhlullarla əlaqədardır. Bu məhlullarda komponentlərin həllolunan və həlledicilərə ayrıd olunmasına ehtiyac yoxdur. Ona görə ki, termodinamiki cəhətcə onlar eyni əhəmiyyətə malik komponentlər olub geokimyəvi mühitin formalaşmasında fiziki-kimyəvi şəraitdən asılı olaraq iştirak edirlər. Metamorfizləşmiş sular bəzən yüksək təzyiq altında, lakin nisbətən aşağı temperatur şəraitində sedimontasiya və qarışıq tipli sulardan yarandıqlarından tərkiblərində Fe, Mg, K–kimi geokimyəvi mühit əmələgətirən kimyəvi elementlər daşıyırlar. Xüsusilə K-la zəngin mühitlərdə məsələn, xloritin biotitə çevrilməsinin geokimyəvi şəraitdən asılılığı  və müxtəlif pH göstəricilərinə məxsus olan humin turşularında Sr90 izotoplarının toplanmasında Fe-un ümumi fonunun təsiri və s.  kimi qarşılıqlı kimyəvi əlaqələrdə geokimyəvi mühit tiplərinin öyrənilməsi və qiymətləndirilməsi problemlərinin aktuallığı özünü daha aydın surətdə göstərir. 

3. Tektoniki ehtizaslar

Yer qabığında baş verən ehtizası hərəkətlər daha çox çökmə suxurların toplanması hesabına yaranır. Harada çokmə suxurların qalınlığı çoxdur, orada o qədər də aşağıya doğru əyilmə böyük olur. Çöküntülərin toplandığı hövzələrdə hər 100 m. qalınlıqlı suxur təbəqəsi əvəzinə təxminən 75 m. aşağıya əyilmə həddinin olduğunu qəbul etsək onda dəniz və okean hövzələri tədricən çökmə suxurlarla dolaraq quru sahələrə çevrilmiş olardılar. Ona görə də Yer səthinə yaxın suxurların böyük miqdarda toplanması və yaxud yuyularaq azalması hesabına ehtizasi hərəkətlərin baş verəcəyi fikri həqiqətə uyğun deyildir. Əksinə yer qabığında hansısa digər səbəblərin təsirindən ehtizasi hərəkətlər baş verdiyindən qalxma və enmə hadisələri təzahür etdiyi məntiqə daha çox uyğundur. Bu fikir böyük və yaxud az qalınlıqlı çöküntülərin fasial şəraitdən asılı olmayaraq hər bir yerdə rast gələ bilməsi ilə də təsdiq olunur.

Yer qabığında baş verən ehtizası hərəkətləri birinci növbədə genetik tiplərinə görə fərqləndirmək lazımdır. Burada daha çox dağəmələgəlmə proseslərinə səbəb olan dalğavari ehtizaslar, mineraləmələgəlmə proseslərinə səbəb olan dövrü ehtizaslar, aşınma proseslərini səbəb olan iqlim ehtizaslarının rolunu qeyd etməliyik. Bundan əlavə çökmə suxurların bərkiməsi, daşlaşması– evstatik ehtizaslarla , karsəmələgəlmə və suffoziya prosesləri-epeyrogenik ehtizaslarla, filizəmələgəlmə prosesləri– evtetik ehtizaslarla və torpaqəmələgəlmə prosesləri isə geokratik ehtizaslarla əlaqədar olduğunu onlara münasıb olan dəlillərlə qəbul etmək olar .

Ehtizasi hərəkətlərin müxtəlif növləri planetimizin ayrı-ayrı bölgələrində müşahidə edilir. Daha güclü epeyrogenik ehtizaslar Alp-Himalay və And-Kordilyer dağ silsilələri ərazilərində müşahidə olunur. Böyük səhra və Ərəbistan yarımadası ərazilərində dalğavari ehtizaslar, Kanada, Skandinaviya yarımadası ərazilərində– evstatik ehtizaslar, Qazaxstan, Mancuriya ərazilərində dövrü ehtizaslar, Avstraliya, Tibet və s yayla ərazilərində evtetik ehtizaslar, Rusiya və Mərkəzi Avropanın düzənlik hissələrində iqlim ehtizasları, Qafqaz, Sibir, Mərkəzi Şimali Amerika ərazilərində isə qlobal istiləşmə ehtizaslarına malik litosfer tavalarına aid olunurlar. Ehtizasi proseslərin gedişində Ba mineralları mühüm rol oynayırlar. Viterit, barit, baritokalsi, sanbornit, benitoit mineralları müxtəlif fiziki-kimyəvi şəraitlərdə əmələ gəlir və ehtizasi hərəkətlərdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edirlər. Epeyrogenik, dövrü evtetik ehtizaslarda bazit, dalğavari viterit, qlobal istiləşmə ehtizaslarında bazitokalsit mineralının iştirakı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu mineralların keşidlənərək toplanması müxtəlif geodinamiki rejimə malik olan okeanın və dənizlərin litoral zonalarının gumlu çöküntülərində daha çox rast gəlinir. Ehtizasi hərəkətlərin bütün genetik tiplərinin ayrı-ayrılıqda mineral birləşmələr assosiasiyaları ilə, onlar da öz növbəsində kimyəvi elementlərlə əlaqədar olacağı heç bir şüphə doğurmur. Ba–ultrametamorfik  və postmaqmatik proseslər üçün tipomorf  element kimi tanınır  və manqanlı, kaliumlu, kükürdlü və maqneziumlu geokimyəvi mühitlərdə özünəməxsus tərzdə miqrasiya etmə xüsusiyyətləri ilə səciyyələnir.

Yer qabığının fəal geosinklinal qırışıqlığı ərazilərində Alp-Himalay və And-Kordilyer dağ silsilələrinə aid olan epeyrogenik ehtizas tiplərində Mn– elementinin geokimyəvi mühitində konvergent zonalarda kükürd elementinin fəaliyyəti nisbətən zəiflədiyi və əksinə H,C,F–elementlərinin geokimyəvi mühitlərinin əraziyə görə paylanmasının xeyli artdığı müşahidə olunur. Vulkanik proseslərdə yüksək fona malik olan kükürd elementinin miqdarinin epeyrogenik ehtizas zonalarında azalması yəqin ki, yüksək neytron fəallığı şəraitində onun– H,C və F– elementlərinə bölünməsi ilə nəticələnən istilik nüvə reaksiyası ilə əlaqədardır.

16 S32  + neytron →1 H 1+6 C 12 + 9 F 19

Bu istiqamətdə gedən istilik-nüvə reaksiyaları həm də geosinklinal proseslər nəticəsində yer səthində kükürd elementinin miqdarının anomal miqdarda artmasının qarşısını almış olur.

Səciyyəvi mineralların əmələ gəlməsi geokimyəvi mühitin fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri ilə əlaqədar olaraq baş verir. Ona görə də hər bir ehtizas tipinə uyğun olan tektoniki mühitlərin müxtəlif ərazilərdə fərqli zaman hüdudlarında təsir etdiyini  və daha səciyyəvi məhlulun da mövcudluğunu qəbul etmək olar. Hipotetik olaraq əmələ gələ biləcək minerallarla birgə bu uyğunluğu aşağıdakı kimi qəbul etmək olar. (cədvəl №2)

 

Cədvəl №2

Tektoniki ehtizaslar və  geodinamiki -geokimyəvi  rejimlər arasında  genetik əlaqələr.

Ehtizaslar-rejimlər-geodinamika- kim. elem

Məhlullar

Minerallar

Dalğavari eht- struktur -hidravlik rej-qaxma + dreyf  -   K, Na, Ca,  Mn

Qələvi məhlullar

gips -CaSO4x2H2O

pirolyuzit -MnO2

Dövrü  eht   - qazbasqılı rej - dreyf  +enmə   -  O

bufer  məhlullar

pirrotin  -FeS

Mühit- evstatik ehtiz.-hidrodinamik. rej-dreyf +qalxma +enmə - C, Ca,Mg

neytral məhlullar

kalsit  - CaCO3

 

 

 

Epeyrogenik eht.-tektonik -

qalxma  +  enmə - C,  S, U

turş məhlullar

barit - BaSO4

Evtetik eht - qravitasion rej

- qalxma   -     H ,F , Fe

kolloid məhlullar

maqnetit – Fe3O4

 

 

 

 

Ehtizas tipləri ilə səciyyəvi minerallar arasında olan əlaqələrin mövcudluğunu bu mineralların yaranmasında rol oynayan mühüm kimyəvi elementlərin formalaşdırdığı geokimyəvi şəraitlə bağlı olduğunu fərz etmək olar. Hər bir kimyəvi elementin fon göstəricilərinin üstünlüyünə malik olan, özünəməxsus mineral birləşmələrin aparıcı rolunun təzahür etdiyi sistemləşdirmədə biz həm də suxurların uyğun aqreqat növlərinin və mineralların kristallik quruluşlarının müvafik növ müxtəlifliyini nüşahidə edə bilərik.  (cədvəl №3).Yer qabığında  baş  verən evtetik  ehtizaslara aid qraviyasion  rejimlər hidrotermal  tipli faydalı  qazıntıların , dövrü  ehtizaslara  aid  struktur  rejimlər  isə  neft-qaz  yataqlarının  əmələgəlməsinə  səbəb  olduğu  ehtimal  edilir.

Cədvəl №3

Minerallar-aqreqat forması -kristallik quruluş və  geokimyəvi  mühit arasında genetik əlaqələr. 

Minerallar

Geokimyəvi mühit

Aqreqat forması

Kristallik quruluş

barit – BaSO4

S

bütöv

rombik singoniya

      pirrotin – FeS

O

vərəqvari

heksaqonal singoniya

qips – CaSO4∙2H2O

K

lifli

monoklinik singoniya

plagioklaz – KAlS13O8

Mg

torpaqvarı

triklinik singoniya

pirolyuzit – MnO2

Mn

pulvarı

tetraqonal singoniya

maqnetit – Fe3O4

Fe

dənəvər

kubik singoniya

kalsit – CaCO3

C

qabıqvarı

triqonal singoniya

 Geoloji fəallıq nəticəsində, xüsusilə zəlzələlər baş verdiyi mütəhərrik enmə zonalarında yeraltı sular da bəzi mikroelementlərlə zənginləşirlər. Məsələn, qravitasion sular dəmirlə, tektoniki sular flüozla, vulkanik sular xlorla, orogenik sular kükürdlə, diffuzion sular hidrogenlə, adsorbsion sular karbonla və s. elementləri ilə yüksək fon yaradırlar. Bir çox hallarda bu tipli sular məhlulların müxtəlif növləri kimi də bir-birlərindən fərqlənirlər doymuş məhlullarda Na-elementi, hidrotermal məhlullarda–S–elementi, termal məhlullarda –Fe– elementi, dərinlik məhlullarında Mg, qalıq məhlullarda –U– elementi daha çox iştirak edir.

Yer qabığının ehtizası hərəkətlərinin təsiriilə fəaliyyət göstərən geodinamiki rejimlərin əmələ gətirdikləri tektoniki mühitlər əslində geokimyəvi mühit tiplərinisəciyyələndirən kimyəvi elementlərin yüksək fon miqdarlarının fiziki-kimyəvi prosesləri hansı istiqamətə yönəltməsi ilə də təyin edilir. Bəzən tektoniki,  oreollar adı altında başa düşülən bu geokimyəvi mühit tiplərini epeyrogenik və orogenik proseslərdə iştirak edən kimyəvi element toplantılarının mövcud tektoniki hərəkətə uyğun olaraq paylanması kimi qəbul edirlər. Tektoniki proseslərlə əlaqədar olaraq kimyəvi elementlərdən H, C, U, S, F, P, Cl, Fe, Mg, Mn, K və s. miqrasiya edirlər. İstər seysmiki hadisələr zamanı və istərsə də uçqun, sürüşmələr və s. yerdəyişmələrdə bu elementlərin iştirak asanlıqla izlənilir. Yuxarıda adları göstərilən kimyəvi elementlər öz fiziki mahiyyətlərinə görə müxtəlif proseslərdə təsirli ola bilərlər. Məsələn, fiziki xassəsinə görə daha çox uçuculuq xassəsi daşıyan H, həm də yanma, partlama, sıxılma xassələrinə də malikdir. C- elementi maddələrə kövrəklik xassəsi verir. Bununla yanaşı yanma və qopma xassələri də müəyyən qədər bu kimyəvi elementlə bağlıdır. Kükürd elementi (S) sıxılma, dartılma elastiklik xassələrinin, flüor elementi (F) əridici, fosfor (P) yanma və işıqvermə, xlor elementi (Cl) yapışqanlıq, ağardıcılıq, uran (U) yumşaqlıq xassələrinin suxurlarda özünü biruzə verməsinə səbəb olur. Plikativ dislokasiyaların yaranmasında H, S, Cl elementlərinin yumşaldıcı, əridici və plastiklik keyfiyyətləri yer alır. Dizyunktiv dislokasiyaların formalaşmasında işə C, K, F– elementlərinin yaratdıqları fiziki-kimyəvi xassələr hesabına kövrəklik, yanma, əyilmə, sıxılma və s. keyfiyyətlərin təzahür etdiyinin şahidi oluruq. 

NƏTİCƏ

Geokimyəvi mühitin göstəriciləri rolu oynayan əsas kimyəvi elementlərin–Fe, Mg, Mn, F, S, K, C-un və köməkçi– Ca, Na, P, H, U-ın yüksək fon miqdarları, onların müxtəlif ərazilərdə özlərinə müvafik surətdə tsiklik olaraq dəyişmə sıraları, Yer qabığında baş verən ehtizası hərəkətlərin genetik tipləri, bu tiplərdə yer alan geoloji proseslər və habelə bu proseslərin fəallıq göstərdiyi geodinamiki rejimlərin fiziki kimyəvi xarakterinin müəyyən edilməsində istifadə oluna bilər.

Yer qabığında baş verən ehtizas tipləri planetimizin ayrı-ayrı hissələrində müxtəlif geokimyəvi mühitlərin təsiri altında özünəməxsus geoloji inkişaf tarixi keçirlər. Bu zaman U-lı geokimyəvi mühitdə Si, Al elementləri mantiyanın yer səhtinə doğru, Fe-lu geokimyəvi mühitdə Fe, Mg elementləri əksinə nüvəyə doiğru şaqüli və Mg-lu geokimyəvi mühitdə Mg-elementinin yüksək fonunun yaratdığı təyziq qüvvəsi dərinlik yarilmalarından kənarlara doğru üfüqi istiqamətli hərəkətlərə səbəb olması ehtimal edilir.

Mezoelementlərin (orta miqdarı  0,01%-dən -- 1,00%-ə  qədər olan kimyəvi elementlər ) yaratdıqları kritik həddlərin formalaşdıqları geokimyəvi mühitlər  süxur ,mineral və filizəmələgətirmə  proseslərində xüsusilə daha böyük  əhəmiyyət  daşıyırlar. Mezoelementlərin bir  neçəsinin kritik  hədlərinin  birlikdə təsirinin  nəticələri  də  bir-birlərindən  xeyli   fərqlənir ; məsələn , mis-polimetal filiz yataqlarında S -C , qurquşun  və  sink  yataqlarında isə  yerləşdirici  çökmə  süxurlar S-Mn mezoelementlərinin yaratdıqları kritik hədli geokimyəvi  mühitlərlə xarakterizə  olunurlar.

Müxtəlif ehtizas tiplərinin fərqli geodinamiki rejimlərinə uyğun olaraq temperatur, təyziq və aparıcı makroelementlərin qatılığının dəyişildiyi şəraitdə yaranan suxur məhlulları həm də müxtəlif tipli sulardan (sedimentasiya, yuvenil, kondensasiya, çat və s.) formalaşdıqlarına görə tərkiblərində Fe, Mg, K, Na, Ca, C, H, F, S, Mn və s. kimi geokimyəvi mühit əmələ gətirən kimyəvi elementlər daşıyırlar. Geokimyəvi mühitin müxtəlifliyi ilə əlaqədar olaraq təbiətdə sedimentasiya, eroziya, məhlul tipləri və bu amillərlə uzlaşan mineral assosiasiyalar və onların kristallik quruluşları da müvafik surətdə dəyişirlər. 

ƏDƏBİYYAT

1.                           Mustafabəyli H.L. Tətbiqi geokimyanın bəzi problemləri. “Nafta Press”– Bakı, 2007 s. 179

2.                  Балашов Ю.А. Эволюция изотопной неоднородности верхней мантии Земли– в журнале «Геохимия», 1979 №12 стр. 1762-1783

3.                           Барсуков В.Л. Развитие теории рудообразования как основная предпосылка дальнейшего прогресса прикладной геохимии.– в журнале «Геохимия», №8, 1982, стр. 1059-1071

4.                           Белоусов В.В. Геотектоника. изд-во МГУ, 1976, стр. 334

5.                           Виноградов А.П. Образование металлических ядер планет. в журнале «Геохимия», №10, 1975, стр. 1427-1439

6.                           Грачёв А.Ф. Cостав и состояние вещества верхней мантии. В книге– Литосфера центральной и восточной Европы. Геодинамика.  «Наукова Думка» Киев, 1988, стр. 39

7.                           Гордон Смит Ф. Физическая геохимия. М. изд-во «Недра», 1968, стр. 474

8.                           Добровольский В.В. Химия Земли. Москва. «Просвещение», 1980, стр. 176

9.                           Жариков В.А. основы физико-химической петрологии. Изд-во МГУ, 1976, стр. 420

10.                      Зденек Кукал. Скорость геологических процессов. Москва «Мир», 1987, стр. 246

11.                      Кашкай М.Ф. и др. Геохимия и минералогия колчеданных месторождений южного склона Большого Кавказа. Изд-во «Элм» Баку, 1979, стр. 208

12.                      Котельникова Е.Н., Котов Н.В., Франк-Каменицкий В.А. Об особенностях преобразований хлоритов в слюди– В журнале «Геохимия», №5, 1977, стр. 716-725

13.                      Левицкий В.И., Петрова З.И., Ярошенко С.К., Поведение Бария и стронция в процессах формирования высокотемпературных метасоматитов юго-западного Прибайкалья. в журнале «Геохимия», №5, 1981, стр. 650-661

14.                      Мейер В.А., Ваганов П.А. Основы ядерной геофизики. Изд-во «Ленинградского Университета» 1985, Ленинград, стр. 408

15.                      Орлов Д.С. Химия почв. Изд-во МГУ– 1985, 376 стр.

16.                      Павлоцкая Ф.И. и др. Механизмы взаимодействия стронция и железа с гуминовыми кислотами и их роль в миграции Sr90 в почвах.– в журнале «Геохимия», №7, 1976, стр. 1092-1099

17.                      Смирнов В.В. и др. Курc рудных месторождений. М. «Недра», 1986, 360 стр.

18.                      Хмельницкий Р.А. Физическая и коллоидная химия. Москва, Высшая школа, 1988, стр. 400

19.                      Юдович Я.Э., Пучков В.Н. Геохимическая диагностика глубоководных осадочных пород.– в журнале «Геохимия», №3, 1980, стр. 430-449