Sufizm və Şəki ədəbi mühiti (Ədəbi-tarixi kontekstdə)

Отправлено 26 окт. 2014 г., 6:20 пользователем Murad Nabibekov   [ обновлено 14 дек. 2014 г., 6:38 ]








Reyhan M.MİQDADQIZI,
AMEA Şəki Regional Elmi Mərkəzinin kiçik elmi işçisi 


20-22 oktyabr 2014-cü il tarixlərdə Bakıda keçirilmiş II Beynəlxalq 
Həmzə Nigari Simpoziumunda R.M.Miqdadqızının məruzəsi.

    Sufilik İslam hüdudlarında təşəkkül tapıb, inkişaf etmiş dini-fəlsəfi dünyagörüşüdür, Haqqa yaxınlaşmağa doğru aparan yoldur. 
    Sufizm batini varlığı aşkarlayan həyat tərzidir. Burada fani “mən” anlayışı arxa planda dayanır. Sufizmin əsas əqidəsi “dünyəviliyin” tənqidi, insanın dünyəvi hisslərə aldanmayıb İlahi hisslərlə yaşaması ilə əlaqədardır. Sufizmə görə, kamilliyə aparan yol dünyəvi hisslərdən uzaq bir yoldur. Sufizm bəşəriyyətin və bütün dinlərin yaradıcısı olan tək Allahın varlığına itaəti tələb edir.
    Sufizm fəlsəfəsinə görə, kamilləşməyin, Allahı məhəbbətlə dərk etməyin dörd mərhələsi var. Təsəvvüfün birinci mərhələsi şəriət, ikinci mərhələsi təriqət, üçüncü mərhələsi mərifət və nəhayət, dördüncü mərhələsi həqiqətdir ki, əsl sufilər bu mərhələləri keçib kamilliyə çatacaqlar.
    Sufizm ədəbi-fəlsəfi cərəyan kimi daha çox XII-XIV əsrlərdə yayılmağa başladı. Bir çox sənətkarların yaradıcılığında sufi meyllər hiss olunurdu.
    Sufizm ədəbi cərəyanının nümayəndələri Ə. Yasəvi, M.C.Rumi, M.Əvhədi, Ş.M.Şəbüstəri, İ.Həsənoğlu, Ə.Təbrizi, Ş.Təbrizi, N.Tusi, İ.Nəsimi, S.M.Həmzə Nigari və başqa görkəmli şəxsiyyətlərdir.
    Sufilər Allahı dərk etməklə yanaşı, onun yaratdığı insanlara da hörmətlə yanaşır, bütün dinlərə ehtiram göstərirlər. Sufilərə görə, insanlar bərabərlik və əmin-amanlıq içində yaşamalı, hər kəs dilindən və dinindən asılı olmayaraq bir-birinə hörmət bəsləməlidir. Sufizmin böyük Azərbaycan ədəbiyyatına olan təsiri Şəki ədəbi mühitindən də yan keçməmişdir. Bu cür mütərəqqi fikirlər özünü Şəki ədəbi mühitində bir sıra qələm sahiblərinin əsərlərində də göstərməkdədir.
    Şəki sufi-ədəbi mühitinin yetişdirdiyi şairlər sırasında Ənbəroğlunun (XII-XIII) adı çəkilir. Ənbəroğlunun bizə ancaq bir qəzəli gəlib çatmışdır ki, görünür bu da onun sufi şair olduğunu söyləməyə əsaslı bir dəlildir. 

                Apərdi əqlimi məndən bu gün bir sərvi-siminbər,
                Saçı sünbül, bəni filfil, yanağı gül, boyu ərər. 

beyti ilə başlayan bu qəzəl, Həsənoğlunun 

                Apərdi könlümü bir xoş qəməryüz, canfəza dilbər,
                Nə dilbər, dilbəri şahid, nə şahid, şahidi-sərvər. 

qəzəlinin mətləsi ilə eynilik təşkil edir. Bu qəzəllərdən hansının hansına nəzirə olaraq yazıldığını söyləmək çətindir.
    Ənbəroğlu bu qəzəlin beytlərindən birində 

                Bu dörd pirin duasilə dilərəm yarımı Həqdən,
                Biri İsa, biri Musa, biri Zünün, biri Cəfər. 

söyləməklə, onun əsil sufi şair olduğunu anlamaq mümkündür. Bildiyimiz kimi, İsa xristian, Musa yəhudi, Zünün və Cəfər isə müsəlman idilər. Sufilər insanları dilindən, dinindən, irqindən və millətindən asılı olmayaraq Allahın zərrəsi hesab edirlər. Bu baxımdan Ənbəroğlunun bu qəzəlini sufizmin nümunəsi hesab etmək doğru qənaətdir.
    Bizə həmin kontekstdən bəlli olan mənbələrin böyük bir hissəsində sufiliyi şiəliklə bağlayan faktlara rast gəlsək də, bu faktları təkzib edərək söyləmək istəyirik ki, sufizm əslində nə şiə, nə sünni anlayışlarını tanımır. Sufizmə görə, Allah insanları bərabər xəlq edib, hər bir insan Allahın zərrəsidir, onların arasında heç bir fərq yoxdur. İnsana və insanlığa hörmət sufizmin əsas əqidəsidir.
    Bu dəsti-xətti davam etdirən söz sahibləri sırasında XIX əsr Şəki ədəbi mühitinin yetişdirdiyi Molla Cümə özünəməxsus imzası ilə seçilən aşıqlardandır.
    “Yarəb”“Dünya” şeirlərində dünyadan gileylənən, onu fani adlandıran Molla Cümənin sufiyanə fikirləri bir daha ortaya çıxır. Aşığın Süleymana qalmayan dünyanın heç kimə qalmayacağını, əslində hamının Allah dərgahına dönəcəyini, əsl dünyanın Allah qatında mövcudluğunu söyləməsi onun ilahi eşqlə necə yandığını nümayiş etdirir.
    Aşığın fikrincə, insan Allah qarşısındakı borcunu qaytara bilməz, əgər onun qəlbi Allah eşqi ilə yanmırsa... İnsan nəfsinə uyarsa, əbədi həyat qazana bilməz və nəfsinin quluna çevrilər.
    Molla Cümə Allahın yaratdığı insanı yüksək qiymətləndirərək, onu ruh, nur daşıyıcısı hesab edir. Qəlblərdə yanan Tanrı eşqindən bəhs edən bu şeirlər müxtəlif formalarda olsalar da, eyni ideyaya xidmət şəklində diqqəti cəlb edirlər.
    Hikmətli sözləri Allahın dərgahından qaynaqlanan M.M.Hüzni XIX əsrdə Şəkidə yaşayıb yaratmışdır. Gününü mollalıqla keçirən Hüzni hərdən şeirlər də söylərmiş. Onun əsərlərindən bizə mərsiyə, təbriknamə, tərifnamə, qəzəliyyatdan tərtib olunmuş divanı gəlib çatmışdır.
    Şairin tərifnamələrində Allahın, peyğəmbərin, Quranın, namazın gözəllikləri vəsf olunur. Bu da Hüzni yaradıcılığında sufi idealogiyasının mövcudluğunun birbaşa nümunəsidir. Onun aşağıdakı misrasına nəzər saldıqda Quranın müqəddəsliyini gözəl bir şəkildə təsvir etməsinin şahidinə çevrilirik.

                Etsə Qurana əgər taət əhli-Quran,
                Kafiran rəğbət edib tabe olar Quranə.


    Əgər Quran əhli Qurana itaət edərsə, hətta kafirlər də Ona tabe olar, deyə düşünən Hüzninin Allaha, onun peyğəmbərinə, Qurana olan sonsuz məhəbbəti onu sufizmin yüksək zirvəsinə qaldırır.
    Quranın ayələrində insanın nicat tapa biləcəyi, doğru yola yönələcəyi haqqında fikirləri qəzəllərində əks etdirən Hüzni Şəki sufi-ədəbi cərəyanının ən fəal nümayəndələri sırasındadır.
    Azərbaycan ədəbiyyatında XIX əsr maarifçi ideaların təşəkkül tapmasında mühüm yeri olan şairlərdən biri də İ.Nakamdır. Füzuli ədəbi məktəbinin davamçılarından olan Nakam, Şəki ədəbi mühitinin görkəmli söz sahibləri sırasında ədəbiyyatda kifayət qədər dəyərli əsərləri ilə qiymətli bədii irs qoymuşdur. O, öz əsərlərində Nizami, Füzuli, Hafizdən bəhrələnmiş, bununla da dilinin qəliz olmasına baxmayaraq gözəl bədii nümunələr yaratmışdır.
    Nakam yaradıcılığında ənənəyə bağlılıq və novatorluq keyfiyyətləri demək olar ki, hər bir əsərində yüksək bədii sənətkarlıqla ifadə olunmuşdur.
    Bütün bunlarla yanaşı Nakamın yaradıcılığında ürfani düşüncələrə də rast gəlmək mümkündür.
    Nakam bu dünyaya olan məhəbbəti məcazi, Allaha, Tanrıya olan məhəbbəti həqiqi adlandırır və bunların hər ikisində vəfalı olmağı tövsiyə edir.

                Xah həqiqi, ola eşqin sənin,
                Xah məcazi ola eşqin sənin
                Hansı birində olasan eşqbaz,
                Sabitü sadiq olub, ol sərəfraz!
(F.Köçərli, 2005:320)

    Vəfalı, sadiq olanlar öz mükafatlarını, vəfalı və sadiq olmayanlar isə öz cəzalarını mütləq alacaqlar. Nakam həqiqi bir eşqin ilahi vergi olduğunu söyləyir.
    
Baxmayaraq ki, sufi-ədəbi ideyaları tarixi kontekstdə araşdırmağa çalışmışıq, ancaq bu bir həqiqətdir ki, müasir poeziyamızda da bu cür ürfani düşüncələr müasir yönümdə öz bədii əksini tapmaqdadır. Bu cəhətdən xalq şairi, yalnız ölkəmizdə deyil, onun hüdudlarından kənarda da tanınıb sevilən müdrik insan B.Vahabzadənin (1925-2009) yaradıcılığı olduqca maraqlıdır.
    B.Vahabzadə yaradıcılığının möhtəşəm əsərlərindən biri “Fəryad” pyesidir. Əsərdə müəllifin dahi Nəsiminin ideyalarına münasibəti öz bədii əksini tapmışdır.
    Nəsimi dinin elmlə vəhdət təşkil etdiyini Allahın möcüzəsi olan insanın elmlə bütün sirrlərə yiyələnə biləcəyini öz əsərlərində geniş şəkildə təbliğ etmişdir. Nəsimiyə görə, içində ruh daşıyan, elm xəzinəsi ilə zəngin olan hər bir insan Allahın nurlu simasını üz cizgilərində əks etdirir. Nəsiminin bu ürfani düşüncələrinə Vahabzadə yaradıcılığında da rast gəlmək olar.
    Nəsimiyə, onun dünyagörüşünə, düşüncələrinə, elminə və təfəkkürünə xüsusi heyranlıq B.Vahabzadə yaradıcılığında aydın duyulmaqdadır. B.Vahabzadə fikirlərindən bizə məlum olur ki, insan öz əməli və düşüncəsi ilə ibadət edir. İnsan ona verilən ömür payından düzgün faydalanmalıdır. Nəsiminin düşüncələrinin Bəxtiyar qələmində təsviri öz orijinallığı ilə seçilir.

                Fəryad pyesində Nəsimi obrazının dilində söylənilən
                İdrakda yol açmış, gecədən gündüzə Allah,
                Güldürməsən öz könlünü gülməz üzə Allah.
                Dünyaya şəfəqlər kimi Tanrı səpələnmiş,
                Qəlbin gözü yanmazsa, görünməz gözə Allah.
(B.Vahabzadə, 1995:47 )

sətirləri Vahabzadənin idraka, düşüncəyə, elmə, savada verdiyi dəyərin nümunəsidir. Həmin misraların ardınca Allahın haqda, həqiqətdə olduğunu söyləyən şair gözəllik qarşısında heyrət etməyin səbəbini də Allahın lütfi hesab edir. Şairə görə, insanlığa hörmət insanın borcudur və həmin bu hörmətdə, ləyaqətdə Allahın varlığı hiss olunur. Onun bu əsərində əsas xətt həqiqəti bilmək və idrakı ona təslim etməkdir. Şair Nəsiminin dilindən kamil insanın simvolunu yaratmış və oxuculara təqdim etmişdir.
    Vahabzadəyə görə, bütün xeyirxah iş və əməllərin təməlində iradə dayanır. O da Nəsimi kimi düşünür ki, insan gövhərdir hər şeyin qayəsi, məqsədi insandır. Elə bu səbəbdən də ağıl insana kölədir. İnsan öz ağlını iradəsinin köməyi ilə idarə edə bilir.
    Şairin baxışında insan bir sirr dünyasıdır, o, gizli bir aləmin zərrəsidir zərrənin küllə qovuşmaq niyyəti, zahiri deyil, batini gözəlliyə qiymət vermək bacarığı Allaha çatmaq üçün başlıca meyardır. Onun nəzərində söz fikrin ifadəsi üçündür, şair özünü ağaca, sözünü həmin ağacın yarpağına, fikrini isə ağacın kökünə bənzədərək Allahın sözlərdə deyil, sözlərdəki hikmətdə olduğunu təsdiqləyir.

                Bəs söz nə demək?
                Hər sözün amal yükü fikrim.
                Seçmiş, seçəcək daima tükdən tükü firkim.
                Mən bir ağacam, yarpağı- sözlər, kökü- fikrim,
                Sözlərdə deyil, sözdəki hikmətdədir Allah.
(B.Vahabzadə, 1995:48)

    Vahabzadə zülmün nə olduğunu maraqlı bir tərzdə izah edərək yazır ki, haqqın silləsini zülmün üzünə çəksən, bil ki, həmin silləndə möhürlənmiş o qeyrətdə Allahın varlığını duyacaqsan. Cahil insan öz qəlbinə enmək əvəzinə, alçaqlığa enər, xeyirindən əl çəkməyib vicdanını hər şeyə satar. Qaranlıq, cahillik, ədavət olan yerdə Allahın adı çəkilməz. Allah ancaq məhəbbəti, sədaqəti, düz ilqarı olanların yanında olar.
    Hər şeyin yalnız Tanrının hökmüylə olduğuna inanan şairin düşüncələrinə görə, əslində səbəb və bəhanələr gəzdiyimiz həyatın özü taleyin bir oyuncağıdır.
    İnsan müvəqqəti olan bu həyata bel bağlamamalıdır. Həqiqəti tapmaq o qədər də çətin deyil, həqiqət isə mütləq Allahın varlığını duymaq, onu hiss etmək və ona doğru can atmaqdadır. Taleyin, qismətin varlığını öz misralarında vurğulayan şair, qisməti Allahın insanlara bir lütvü hesab edir.
    Bəxtiyara görə, insan bu dünyada ona verilən bütün gözəlliklər və nemətlər üçün yalnız Allaha minnətdar olmalı və şükür etməyi bacarmalıdır. O, sübh çağının, doğulan hər yeni günün Allahın töhvəsi olduğunu söyləyir.

                Bir bax, açılan sübh, qızaran dan, doğulan gün
                Bir tövhəsidir Allahın insanlara hər gün.
                Min tövhə umub, aldığı bir tövhədən insan,
                Neyçün bu gözəlliklərə heç olmadı şükran.
(B.Vahabzadə, 1995:160)

    Vahabzadə Allahın varlığının indiyə qədər sirr olduğu təsdiqləyir və Allahı anlayanlardan Allahın kim olduğunu soruşarkən, əslində allahı anlamaq Onun sirlərini anlaya bilməməkdədir qənaətinə gəlir. O, düşünür ki, insan yalnız o zaman Allahın sirlərindən agah olacaq ki, Ona qovuşmuş olsun.

                Allahın varlığı - sirri qədimdir,
                Allahı anlayan varsa, de, kimdir?
                Allahı anlamaq, onun sirrini
                Heç cürə anlaya bilməməyimdir.
(B.Vahabzadə, 1995:160)

    Allahı çox gözəl dərk edən Bəxtiyar “Azan səsi” adlı şeirində “Allaha vardım” deməklə Allaha olan sonsuz məhəbbətini bir daha təsdiqləyir. Bütün gözə görünməyənləri, Allahın yolunda yolundan dönməyənləri azanın müqəddəs səsində görən, duyan şair, bu səsin sehrilə nəhayət, “Allaha vardım” deyir. Və son anda artıq cismilə, ruhuyla, bütün mənəviyyatıyla səcdəyə çevrilərək kamilliyə yetişir.

                Mən səsdə görürəm gözə görünməzləri,
                İlahinin yolunda yolundan dönməzləri.
                Bu xoş dəqiqələrdə “Allaha vardım”-deyə
                Mən təpədən dırnağa çevrilirəm səcdəyə. (B.Vahabzadə, 1995:177)

    İnsan yaşa dolduqca Tanrıya daha da yaxınlaşır, ömrün sonu yaxınlaşdıqca insanın ürəyi günahlarının bağışlanması istəyi ilə çırpınır. Ancaq vaxtında həqiqətə varmaq, haqqı dərk etmək insanı zülmətdın qurtarar, aydınlığa çıxarar.

                Məni vurdu gah yerə, gah da uçurdu göyə,
                Gecikdim ömrüm boyu özümlə görüşməyə.
(B.Vahabzadə, 1995:11)

söyləyən Bəxtiyarın “özümlə görüşməyə” fikrinin arxasında insanın dünyanı və Allahı dərk edə bilməsi gizlənir. “Şair qarşıdurmalar, sonsuz təzadlar içərisində itib-batmamaqdan ötrü iki aləm arasında elə bir körpü istəyir ki, ancaq xeyir əməllilər keçə bilsinlər” (B.Vahabzadə, 1995:10).
    Vahabzadə şeirlərində qaranlığın, zülmətin ömrünün bitəcəyini və Günəşə qovuşacağını vurğulayır. Şair inanır ki, Günəş əbədi yoxluğa qovuşmaq üçün yox, yenidən doğmaq üçün batır. Burada Günəş insanın simvollik obrazıdır. İnsan fani dünyada qonaq kimi yaşayır, dünyasını dəyişəndən sonra həqiqi və ilahi aləmdə yenidən həyat qazanır, əbədi bir həyat...və insan Tanrıya qovuşduğu üçün, bir bütün olduğu üçün daha parlaq, daha işıqlıdır.

                Yer günün başına dolanır, həm də
                Günəşə əbədi ehtiram üçün.
                Gələn bir xeyirdən, bir şərdən gəlir.
                Doğuş da, batış da bir yerdən gəlir.
Səh:31 VIII

“Bütün əksliklər arasında o səbəbdən möhkəm körpü salınmalıdır ki, qarşı-qarşıya gələn varlıqların hamısının mayası eyni xəmirdən yoğrulub, bir bətndə yetişib. Onlar gəldikləri yerə də birlikdə dönəcəklər” (B.Vahabzadə, 1995:10).

                “Göydən enən o nuru görə bilməkçün sənə
                Üçüncü göz gərəkdir”.

                ...O göz ilə baxanda mən yalnız üzü deyil,
                Həm də özü görürəm.
                Birə baxıb o birin arxasında gizlənən
                Onu, yüzü görürəm.

    B.Vahabzadənin yaradıcılığında poetik sözün əbədiliyi etiraf və tövbədən sonra başlayır. Şeirin fəlsəfəsində işıq, istilik, şəfqət, ülvilik tapan Bəxtiyar bu müqəddəs hisslərin Tanrı dərgahından ona bəxş olunduğunun fərqinə vararaq Allaha pənah gətirən şairlər sırasında öz layiqli yerini tutmuşdur.
    Poeziyanın müasirləri sırasında özünəməxsus yeri və sözü olan qələm sahiblərindən biri də Vaqif Aslandır (1947). O, öz rəngarəng şeirləri ilə asanlıqla qəlblərə yol tapa bilmiş, könüllərə həmdəm olmuşdur. Onun yaradıcılığında realist görüşlərlə yanaşı, ürfani görüşlərə də təsadüf olunur. Allahın bəxş etdiyi ömürdən şikayətlənməyən, sevinci ilə, kədəri ilə barışıb Allahın varlığına sığınan şair öz qələminin gücünü Allahın qüdrətində görür.
    Vaqif Aslan yaşadığı ömür üçün daim Tanrıya şükür edir, ona bəxş olunan bugünkü ömrün sabahkı günlərinin dözümünü Allaha sığınmaqda görür.
    “Əl açıram sənə mən” adlı şeirində yeri, göyü, ayı, ulduzları yaradan, buludların, yarpaqların rəngini dəyişən Tanrıya əl açıb, ağlına və ürəyinə dolmuş Allah sevgisindən məhrum olmamaq üçün dua edir.
    Namusun ucuzlaşdığı, insanların günah içində olduğu, arın olmadığı bir zamanda qismət oğrularının sayının artmasından gileylənən şair bu məqamda da Allaha sığınıb ondan mərhəmət diləyir.
    Vaqif Aslana görə, güc, qüvvət, əxlaq, təmizlik, düşüncə və anlayış haradadırsa, Tanrı da oradadır. Bu cür məqamlar şairin yaradıcılığında sufiyanə tərzdə özünə yer tapmışdır.
    Qənaətimiz belədir ki, sufizm fəlsəfi cərəyanı böyük Azərbaycan ədəbiyyatına öz təsirini yetərincə göstərmişdir. Bu ədəbiyyatın mühüm tərkib elementi olan Şəki ədəbi mühitinə də sufizm ədəbi-fəlsəfi cərəyanı təsirsiz ötüşməmişdir. 
* * *


Mysticism and Sheki literary environment 
(In the literary-historical context)

ENGLİSH SUMMARY

    In the articlı some elements of mysticism in the creations of the representatives of Sheki literary environment in the different centuries were known as artistic reflection of this phylosoppical ideology. The equality among the people, the principle to consider every man as a part of God, irrespectively his religion and language, are bloated in Anbaroğlu¢s creation that fertilizing the necessity of praying God in his poems for being cleaned the spirit is worthless. M.Cuma finds the only way for being near to God when he is lonely. Nakam considers that the love to God is real love and it is divine gift. He thinks that the heart beating with love to God is happy and believes that the hearts full of love to God will be cheerful and merry. Bakhtiyar Vahabzadeh finds God inside a man. To his mind, each man who is wealthy with science treasure inflects the illuminating face of God on his face lines. To Bakhtiyar, a man prays both üith his action and his thought. That is ühy a man can make use of his lifetime exactly. The poet thinks that the volition underlines all the bad and good behaviours. The is why the wit is the slave of man and he controls his mind with the force of volition. V.Aslan always thanks to God considering his life as a blessing of God. He sees the patience of tomorrow¢s days of today¢s life in suking refuge in God. To V.Aslan where midht, power, morality, purity, thught, understanding is, God is there.
    We come to a conclusion that mysticism phylosophical trend influences enought to the great Azerbaijanian literature, mysticism literaty phylosophycal ideology dispenses ineffective to Sheki literary environment which is an important part of this literature. 
 
* * *

ƏDƏBİYYAT 

 1. Adışirinov K. İsmayıl bəy Nakam (həyatı və bədii yaradıcılığı). Bakı, Nurlan, 2006.
 2. B.Vahabzadə Seçilmiş əsərləri.VIII cild, Bakı, 2009.
 3. B.Vahabzadə Fəryad. Azərbaycan nəşriyyatı, Bakı, 1995.
 4. B.Vahabzadə Lirika. Bakı,1990.
 5. Bünyadov Z.M. Dinlər, təriqətlər, məzhəblər. “Şərq-Qərb” Bakı-2007.
 6. Əliyev R. İslam və Azərbaycan mədəniyyəti. Bakı, 1998.
 7. F.Köçərli Azərbaycan ədəbiyyatı, II cild, 2005.
 8. İslam: Tarix, fəlsəfə, ibadətlər. Bakı, 1990.
 9. Quliyev E. Qədim və orta əsrlər Türk xalqları ədəbiyyatı. Bakı, 2012.
10. Molla Cümə Əsərləri. Bakı, 2006.
11. Nigari S. Xaki-payin taci sərim. Bakı, “Azərbaycan” nəş., 2004.
12. S.Mumtaz El şairləri Bakı, 2009.
13. S.Mumtaz Azərbaycan ədəbiyyatının qaynaqları. Bakı, 2006.
14. V.Aslan Seçilmiş əsərləri. Şeirləri. I cild, Bakı, 2011.
15. V.Aslan Seçilmiş əsərləri. Məqalələri. IV cild, Bakı, 2010.
16. Affifi A.A.Tasavvuf felsefesi. İstanbul, 1989.
17. Beqdeli Q. Əhvədi. Bakı, 1962.
18. Uludağ S. Tasavvufun mahiyyeti. İstanbul, 1998.
19. Zindani A. Kuranda ilmi mucuzeler. Kayıhan yayınları, 1990.
20. Соколов В.В.Средневековая философия. Москва, 1979.
21. Суфизм в контексте мусульманской культуры. Сборник статей М., 1989.