Hüseyn Cavid dramaturgiyasında qadın dünyası

Отправлено 9 нояб. 2015 г., 2:06 пользователем Murad Nabibekov   [ обновлено 30 нояб. 2015 г., 5:23 ]













Pakizə ZAKİROVA,
 
AMEA Şəki Regional Elmi Mərkəzinin əməkdaşı 


        XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən qüdrətli nümayəndələrindən sayılan Hüseyn Cavid yaradıcılığı özünün ideya genişliyi və məzmun xüsusiyyətləri ilə tədqiqat üçün həmişə geniş material verməkdədir. Ədəbiyyatımızda romantizmin sözün həqiqi mənasında ən böyük nümayəndəsi olan Cavidin əsərlərində bütövlükdə insan taleyinə olduğu kimi qadın taleyinə münasibət məsələsi əsas yerlərdən birini tutur. Onun həm məişət, həm tarixi, həm də ictimai-fəlsəfi ruhlu faciələrində qadın taleyi mövzusu eyni dərəcədə aktualdır. Dramaturqun “Ana”, “Maral”, “Afət”, “İblis”, “Peyğəmbər”, “Səyavuş” və başqa pyeslərində qadına həm müəllifin, həm də onun qəhrəmanlarının fərqli fərdi münasibəti ilə qarşılaşırıq.
        Cavidin qadın qəhrəmanları hər biri özlüyündə fərqli fərdi xarakterə malikdir. Dramaturq klassik ədəbiyyatımızda tez-tez qarşılaşdığımız daim aşiqinə naz edən, onu sınağa çəkən, naz-qəmzə və işvəsi ilə onun ağlını başdan alan gözəlləri təkrar etməkdə lüzum görmür. Əksinə həyatın özü kimi bir-birindən mürəkkəb və rəngarəng qadın surətləri yaratmaqla deməyə çalışır ki, kişi kimi qadının da taleyi müxtəlif ola bilər və əgər qadın istəsə o da öz seçimini özü edə - mübarizə apara, müqəddəratını özü təyin edə bilər, bir şərtlə ki, ağıllı və dünyagörüşlü olsun. Onun qadın qəhrəmanları ədəbiyyatımızda əsası Nizami Gəncəvi, M.F.Axundzadə və N.Vəzirov tərəfindən qoyulmuş açıq təsəvvürlü qadınların davamıdır. Lakin unutmayaq ki, Cavid romantikdir və romantizmə xas olan prinsiplərə sadiqlik onun bütün obrazlarında olduğu kimi qadın obrazlarında da özünü göstərir.
        
Cavid qadını fərqli yaşlarda, fərqli ictimai səviyyə və fərqli xarakterlərdə təsvir edərkən bunun öhdəsindən yüksək sənətkarlıqla gəlir. Onun yaratdığı Səlma, İsmət, Maral, Gövərçin, Humay, Alagöz öz məsumluqları ilə nə qədər inandırıcı və təsirli surətlərdirsə, Afət, Anjel, Jasmen, Südabə də öz şeytani simaları ilə bir o qədər bitkindir. Cavidin əsərlərində tez-tez cəmiyyət və doğmaları tərəfindən əzilən, yaşamı və ölümü arasında heç bir fərq olmayan qadın obrazlarına rast gəlirik. Qadının bədbəxtliyinə səbəb olan çox vaxt ata, ər, sevgili, bir sözlə, əks cinsin nümayəndəsidir. “Ana” faciəsində nişanlısı nahaq yerə qətlə yetirilən İsmət “Ya rəbb, nə bəxtiyar imiş ölənlər” deyirsə, ruhən ona yad olan birinə ərə verilən Maral düşünür ki, bütövlükdə insanın yaşaması bədbəxtlikdir.
        Dramaturqun “Peyğəmbər” pyesində atası tərəfindən diri-diri qəbrə atılan kiçik ərəb qızcığazı ilə “Uçurum” pyesindəki kiçik Mənəkşənin taleyi arasında yaxınlıq hiss olunur. Cahiliyyə dövrünün tipik təmsilçisi olan Ərəb qızını sadəcə qız olduğuna görə diri-diri qəbrə gömməyə hazırdır. O düşünür:

                    Qız və qadın insanmı ya?
                    Yox, mən qıza övlad deməm.


        Maraqlıdır ki, hardasa Cavidin müasiri kimi təsvir olunan sənətkar təbiətli Cəlal da övladına qarşı eyni dərəcədə biganədir. Əgər Ərəb, qız olduğuna görə övladının ölümünə hökm vermişsə, Cəlal düşkün əxlaqlı Anjelə aşiq olduğundan məsum körpəsi Mənəkşənin ölümünə səbəb olur. Cavid bununla insan xislətindəki pisliyin əsrlər ötdükcə heç də azalmadığını, cahilyyə əxlaqının onun zamanında da qaldığını oxucusuna çatdırmağa çalışır və cahil təsvir olunan yenə də kişi, əzilənlər isə qadın – ana və onun məsum körpəsidir. Birinci əsərdə islam Peyğəmbərinin humanizmi körpəni ölümdən qurtardığı halda, Mənəkşə atasının biganəliyi üzündən ölümdən yaxasını qurtara bilmir.
        Dramaturqun qadın hüquqsuzluğu mövzusunda yazdığı əsərləri içərisində “Maral” faciəsinin xüsusi yeri var. Xidmətçisi Nazlı ilə söhbət zamanı 16 yaşında kimlərinsə maraqları naminə özündən yaşca çox böyük olan Turxan bəyə ərə verilən Maralın, taleyin və şəraitin qarşısında nə qədər aciz olduğu aydın olur. Maralın Nazlıya dediyi “Nazlı bacı, insan o vaxt xoşbəxt olardı ki, dünyaya heç gəlməyəydi.” sözləri bu biçarə qızın faciəsini dərk etməyimizə təsir edir. Baxmayaraq ki, ilk pərdələrdə Turxan bəy həyat yoldaşına qarşı kifayət qədər nəzakətli və xoşrəftar biri kimi təsvir olunur, lakin Maralın duyğularını anlamayacaq qədər kobud və qabadır. Onun Marala qarşı rəftarındakı “həlimlik” əslində incə bir aktyor oyunudur. Turaxn bəyin dünyagörüşünün naqisliyi oğlu Cəmillə rəftarı zamanı üzə çıxır. Cəmil üçün varlı-karlı bir ailədən qız seçməsini söylədikdə savadlı və ağıllı adam olan dava vəkili Nadir bəy onu bu sözlərlə xəbərdar edir: “ Məncə, gözəllik zövqə aid bir şeydir, sərvət isə düşündüyümüz kimi, insanı çox da məsud edəməz. Bir də qızı sərvəti üçün deyil, dilxah və tərbiyəli olduğu üçün alırlar”. Eyni fikir həm bu əsərdə, həm də Cavidin digər əsərlərində də dönə-dönə təkrar olunur. (Məs, “Qız məktəbində” mənzuməsində kiçik məktəbli Gülbaharın dili ilə “Bir qızın ancaq bilgidir, təmizlikdir zinəti” deyir.) Əsər boyunca Nadir bəy sanki müəllifin öz dünyagörüşünün təmsilçisidir. O, qaba rəftarlı, naqis düşüncəli Turxan bəylə qadın azadlığı, hicab və örtünmək mövzusunda polemikaya girir. Turxan bəy: “... indiyə qədər nerdə bir fəlakət, nerdə bir cinayət eşitdimsə, orada mütləq bir qadın barmağı olduğunu gördüm”. Nadir by: “Doğrusu, fəna mühakimə deyil! Nədənsə qadınlardakı məsumanə və mələkanə xislətlər, onların bəşəriyyətə verdiyi ülviyyət və səadətlər, bir dürlü nəzərinizi cəlb edə bilmir, daima əksini görürsünüz, öylə görmək istəyirsiniz....” Nadir, əslində Cavid öz mühakiməsində yanılmıır, Turxan bəy əsərin son səhnəsində günahı olmayan, məsum Maralı qətlə yetirir, çünki qadında gördüyü və ya görmək iqtidarında olduğu yalnız xəyanətdir.
        Turxan bəyin demək olar ki, eyni olan başqa bir obraz müəllifin “Afət” pyesində yaratdığı Özdəmirdir ki, qadın ləyaqətini heçə sayır, tikanlı replikaları ilə oxucunun gözündə özünü ifşa edir, içkinin təsiri ilə nəinki xəyanətində əmin olduğu Afəti, bütün qadınları təhqir edir: “Qadın körpə ikən tazə bir çiçək, sonra şətarətli bir kələbək; daha sonra füsunkar bir mələkdir. Yalnız bəziləri, əvət bəziləri isə çamurlarda gəzən bir ördək, azğın və hərcayi bir ördəkdir.” Doğrudur, Afət heç də Maral kimi məsum deyil, öz sevgi macəralarına haqq qazandırmaqdan ötrü ərinin əyyaşlığını əsas gətirir, hətta məşuqlarından Qarataya uyaraq ərini zəhərləyərək öldürür. Lakin Afətin günah ortağı, ona zəhər verib məkirli planlar quran Qaratayın simasızlığı getdikcə daha çox nəzərə çarpır. Afətin dili ilə Cavid deyir: “Ah, zavallı qadınlar!...Bütün mühit və qanunlar onlara düşmən, bütün din və adətlər düşmən; bütün təbiət və kainat düşmən!... Çünki zəifdirlər, onunçün də haqsızdırlar. Fəqət erkəklər həp məsum! Bütün sapqınlıqlarilə məsum, bütün azğınlıqları ilə məsumdurlar... Çünki bütün qanunları yapan onlar!... onunçün də haqsız deyillər... haqsız olsalar belə haqlı görünürlər.” Beləliklə, ədibə görə, qadın cinayətkar və ya qatildirsə, onda bütün məsuliyyət onun boynunda ola bilməz, onu buna vadar edən səbəblər içərisində mütləq əks cinsin təmsilçisi də var.
        Cavid dramlarında tez-tez eşq və məhəbbət mələkləri olan qadın obrazlarına da rast gəlirik. “Şeyx Sənan” pyesindəki Xumar müdrik bir islam şeyxinin, “Xəyyam” pyesində Sevda dahi şair Ömər Xəyyamın iman və inancını sınağa çəkmək üçün bir vasitədir. “Knyaz” pyesində Solomon qadını belə xarakterizə edir:

                    Hər qadın cilvəsi bir dadlı xəyal,
                    Başqa, çox başqadır onlardakı hal.
                    Şən, gözəl bir qadının xoş baxışı,
                    Bir mayıs göstərir ən sisi qışı.
                    Qadın istərsə tikənlər gül açar,
                    Qızacaq olsa; ölüm, fitnə saçar.


        “Knyaz” mənzum pyesində içki düşkünü, varlı-karlı gürcü Knyazın ətrafında olan iki qadın qəhrəmanına baxsaq, onun ilk arvadından olan qızı Lenanın başına gələn bütün uğursuzluqlara rəğmən atasını sona qədər tərk etmədiyini, bir meyxanada rəqqasəlik edib ona baxdığını görürük. Knyazın daha gənc ikinci həyat yoldaşı Jasmen isə olduqca simasız qadındır. Oktyabr inqilabından əvvəl var-dövlət sahibi olan Knyazın hər istəyinə boyun əyən Jasmen, inqilabdan sonra var-yoxunu itirib mühacirət edən ərini tərk edib, gənclik sevgisi Antonla qaçır. Zira, Anton kommunistdir və iqtidar onun əlindədir. Bu simasız qadının mövqeyini tez-tez dəyişməsi oxucuda ikrah hissi oyadır. Yəqin ki, Cavid Jasmenin bir erməni qızı olmasını heç də təsadüfən qeyd etmir.
        Dramaturqun faciələrində qarşımıza çıxan ən məkrli, simasız qadın surətlərindən biri “Səyavuş” pyesindəki Südabədir. Dünya ədəbiyyatında çox geniş şəkildə yayılmış bu motiv – analığın və ya xanımın gənc oğulluğuna və ya nökərinə aşiq olması və bunun cavbsız olduğunu bilincə intiqam alması, şər ataraq düşmənçiliyə səbəb olması yəqin ki, Cavidin də düşüncələrini məşğul etmişdir. Dünya ədəbiyyatında məlum olan ən qədim yazılı nümunələrdən biri olan qədim Misir ədəbi nümunəsi “İki qardaş haqqında nağıl”da gənc qardaş Bata, böyük qardaş Anupunun arvadı, “Yusif və Züleyxa” dastanında Yusif Fironun hərəmi Züleyxa, yunan ədəbiyyatı incilərindən olan “Fedra” faciəsində İppolit analığı Fedra tərəfindən oxşar münasibətlə qarşılaşır. Səyavuş da analığı Südabənin məkrli planlarına qurban olur. Bu qadının əsil siması onun öz dili ilə əsərdə belə açılır:

                    Get, Südabə çox inlətdi
                    Sənin kimi arslanları.
                    Önümdə çox sönüb getdi
                    Dəhşət, zəfər vulkanları.
                    Ya Səyavuş!? Həp könüldə
                    Çınlar durur onun səsi.
                    Məndən qaçsa belə, əldə
                    Gəlməlidir cənazəsi!...


        Əsərin üçüncü pərdəsində Səyavuş onu təqib edən Südabədən qaçaraq Turana pənah gətirdikdə Bəhramın qadınalar haqqında söylədiyi fikrə cavab olaraq deyir:

                    Əvət, qadın incə xilqət,
                    Alçalırsa, heçdir fəqət.


        Cavid qadını heç də həmişə köməksiz, aciz, yardım və sığınacaq axtaran, yaxud da sağ qalmaq üçün, yaşamaq üçün tez-tez simasını dəyişən bir surət kimi yaratmır. Onun qəhrəmanlarından Səlma ana öz iradə və dözümü, dünyagörüşü ilə kişilərdən heç də geri qalmır. Səlma ana - əvvəlcə sadəcə aman istəyənə - Murada qaçmasının səbəbini bimədən yer verir, lakin onu kimiliyini tanıdıqdan sonra yazılmayan qanunlar - əxlaq qarşısındakı sadiqlik onun içindəki övlad yanğısı və qisas hissini üstələyir. Burada bir insanın içindəki iki mənin toqquşmasını görürük. “Qaçan qovulmaz” dünyagörüşünə sadiq olan Səlma Muradı bağışlamasa da, hər halda ona qaçıb getməsi üçün yol göstərir. Səlmanın dünyagörüşündəki adətlərə sədaqət hissi onun analıq duyğularına hayandasa üstün gəlir desək, yanılmarıq.
        Dramaturqun yaratdığı bu ana obrazı ədəbiyyatımızdakı və bəlkə də dünya ədəbiyyatındakı bütün ana surətlərindən fərqlənir desək, yəqin ki, doğru olar. Məsələn, romantizmin ən qüdrətli nümayəndələrindən olan Viktor Hüqo da dünya ədəbiyyatında bir neçə yaddaqalan ana surəti yaratmışdır. Onun Fantinası can ağrısına da dözür ki, təki balasının ehtiyacları ödənmiş olsun. “Paris Notr-Dam kilsəsi” romanında isə qızı oğurlanmış Paxita Şanflerinin övlad dərdindən ağlı azışır. Lakin Cavidin əsəri adları çəkilən nümunələrdən fərqli olaraq “Ana” adlansa da, buradakı analıq məsələsi fəqli xarakterlidir. Səlma yalnız öz balasına qarşı duyğularına görə yox, köməyə ehtiyacı olan heç adını da bilmədiyi, tanımadığı birinə belə yardım edə, qucaq aça biləcək qədər Anadır. Axı analıq hissinin içində yer alan ən güclü çalar da məhz qoruma, hifz etmə ilə bağlıdır. Qeyri-adi situasiyada qeyri-adi qəhrəman yaratmaq romantizmin əsas prinsiplərindən biridir. Cavidin təsvirindəki Ana Şərq düçüncə tərzindəki saflaşmaq, təmizlənmək, kamilləşmək, tanrılaşmaq keyfiyyətləri ilə Qərb sələflərindən fərqlənir desək, yanılmarıq. Əslində, bəlkə də Cavidin anası hələ də dərk edilmək fövqündə dayanan bir surət olaraq qalır.
        Hüseyn Cavid dramaturgiyasını araşdırarkən onun qadını müxtəlif tərəflərdən təsvir etdiyinin şahidi oluruq, dramaturqun yaratdığı bütün surətlər kimi qadın surətləri də orijinallığı, həyatiliyi ilə seçilir. Hətta ayrı-ayrı obrazların qadına təhqiramiz və alçaldıcı ifadələr söyləməsi, qadın ləyaqətini tapdalaması, ona biganə münasibətilə rastlaşırıq. Lakin açıq-aydın hiss olunur ki, müəllifin rəğbəti onların tərəfində deyil. Əksinə Cavidin bütün ziyalı, maarifpərvər, humanist qəhrəmanları qadına yüksək dəyər verir, həmişə onun hüquqlarını müdafiə edir.
        Dahi romantikin yaratdığı dram əsərləri içərisində qadın mövzusunda müəllifin fikirlərinin daha aydın ifadə olunduğu bir əsər kimi “Peyğəmbər” mənzum pyesinin xüsusi yeri var. Bu pyes bəlkə də Cavidin qadın haqqında düşüncələrinin tam şəkildə ümumuiləşdirdiyi ən mükəmməl əsəridir. Burada ədibin islam peyğəmbərinin dilindən verilən fikirləri ilə qadına cəmiyyətdə verilə biləcək ən yüksək dəyəri ifadə etmiş olur:

                    Qadın, qadın?! Onu duymaq, duyurmaq istərkən
                    Yaxar düşüncəmi bir şölə, bir zəhərli tikən.
                    Bütün həyatı çiçəkləndirən fəqət o... neçin,
                    Neçin əzilsin o, bilməm neçin sürüklənsin?!
                    Qadın - günəş, çocuq – ay...nuru ay günəşdən alar
                    Qadınsız ölkə çapuq məhv olur, zavallı qalır.
                    Qadın əlilə fəqət bəxtiyar olur bu cahan.
                    O bir mələk... onu təqdis edər böyük yaradan.
                    O çox sevimli, gözəl, incə, nazlı bir xilqət,
                    Onun ayaqları altındadır fəqət cənnət.
                    Qadın gülərsə bu issız mühitimiz güləcək,
                    Sürüklənən bəşəriyyət qadınla yüksələcək....


        Hədislərdən götürülmüş məşhur fikirlərin üzərində qurulmuş, bir az da peyğəmbər uzaqgörənliyi ilə öz zəmanəsinin ruhunu duyan, onun faciəvi sonluğunun qaçılmazlığını hiss edən şair-dramaturq fikri ilə süslənən bu düşüncələr yəqin kimi bütün zamanlar üçün aktual olacaq. Bu fikirlərin adi, sıradan birinin deyil, dünyanın son Peyğəmbərinin nitqində yer alması isə bu fikirlərin təsir gücünü bir az daha artırır.
        Artıq bir neçə illik tarixi olan bir ənənə kimi hər il oktyabr ayında Cavidin doğum günü rəsmi şəkildə respublika və onun hüdudlarından kənarda silsilə tədbirlərlə qeyd olunur. Ümid edirik ki, bu yazımız da ədəbiyyatımız və mədəniyyətimiz üçün əlamətdar olan bu hadisəyə kiçik bir töhfə olacaq və gələcəyin nəsil və millət memarı olan ana və qadınlarımıza Peyğəmbər münasibəti unudulmayacaq.